 |
Rıza Şah Pehlevi asıl adı Rıza Han (doğum. 16 Mart 1878, Alaşt, Mazenderan, İran - ö. 26 Temmuz 1944, Johannesburg, Güney Afrika Cumhuriyeti) , İran Şahı (1924-1941) . Ordu içinde yükselerek başa geçmiş ve Pehlevi hanedanını kurmuştur.
Pehlevan kabilesine reislik eden bir ailedendi. Babası Albay Abbas Ali Han'ın ölümünden sonra annesiyle Tahran'a giderek Rusların eğittiği bir İran askeri birliğine yazıldı. Güçlü kişiliği ve önderlik yeteneğiyle kısa sürede yükseldi.
Bu sırada, yüzyıllardır süren kötü yönetim ve saldırgan dış güçlerin yürüttüğü savaşlar nedeniyle İran çökme ve bölünmenin eşiğine gelmişti. Kaçar hanedanından Ahmed Şah genç ve yetersiz, hükümeti de güçsüz ve yozdu. İngiltere ve Rusya'nın İran üzerindeki egemenliği ulusal güçlerin tepkisini çekiyordu. İktidara el koyup etkili ve disiplinli bir askeri gücün desteğiyle güçlü bir hükümet kurarak kargaşaya son vermeti amaçlayan Rıza Han, ordu içindeki genç ve ulusalcı unsurları örgütleyerek 21 Şubat 1921'de 1200 kişiyle Tahran'ı ele geçirdi. Böylece, genç bir gazeteci olan Seyid Ziyaeddin Tabatabai'nin başbakanlığa, kendisinin de önce silahlı kuvvetler komutanlığına, ardından savaş bakanlığına getirilmesini sağladı. Bu konumla yetineceğinin sanılmasına karşın, kısa sürede elinde geniş yetkiler topladı. Niyetini asla belli etmeden ustaca siyasi manevralarla kendisine karşı olanları bölerek etkisizleştirdi. Bazı yeni vergiler koyarak güçlü bir ordu kurdu ve sonunda bütün ülkeyi denetimi altına aldı. Perde arkasından yönlendirdiği birkaç başbakanın ardından 1923'te bu görevi de üstüne aldı. Avrupa'da tedavi gören ve çağrılara karşın geri dönmeyen Ahmed Şah'ın 1925'te tahttan indirilmesinden sonra toplanan kurucu mecliste yeni şah olarak seçildi.
Nisan 1926'da taç giyen Rıza Şah başbakanlığı sırasında başlattığı reformları sürdürdü. Göçebe kabileleri silahsızlandırarak ve bir bölümünü yerleşmeye zorlayarak güçlerini kırdı. 1928'de yabancı devletlerle imzalanmış tek yanlı antlaşma ve sözleşmeleri bozarak bütün ayrıcalıklara son verdi. Trans-İran Demiryolu'nu inşa ederek kentlerin birbirine bağlanmasını sağladı (1927-1938) . Kadınlara bazı haklar tanıyarak çarşaflarını çıkarmalarını istedi (1935) . Fiilen yabancıların denetiminde olan bankaları ve ulaşım sistemini millileştirdi. Okullar, yollar, hastaneler yaptırdı, ilk üniversiteyi kurdu (1934) .
Rıza Şah'ın İngiltere ve SSCB'yi birbirine karşı kullanmaya dayanan dış politikası II. Dünya Savaşı koşullarında başarısızlığa uğradı. 1941'de Almanya'ya karşı aynı cephede birleşen bu iki devlet, Rıza Şah'ın Almanya'yla işbirliğine yönelmesinden çekinerek SSCB'ye savaş malzemesi gönderme gerekçesiyle İran'ı işgal ettiler. Bunun üzerine yeni duruma uygun bir politika benimsemesi ve hanedanı sürdürmesi için yerini oğlu Muhammed Rıza Pehlevi'ye bırakan Rıza Şah Kanada'ya gitmek istediyse de, İngiliz hükümetince önce Mauritius'a, oradan da Johannesburg'a gönderildi ve orada öldü.
Önce gelen: Ahmet Şah Kaçar İran Şahı 1925 - 1941 Sonra gelen: Muhammed Rıza Pehlevi
|
